%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%
% Contents: Things you need to know
% $Id: things.tex 172 2008-09-25 05:26:50Z oetiker $
%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%

\chapter{Мэдвэл зохих зійлс}
\begin{intro}
Энэ білгийн эхний хэсэгт \LaTeXe-ийн тііх, тііний ажиллагааны індсэн зарчмыг товчхон дурдах б°г°°д хојрдугаар хэсэгт \LaTeX{} баримтын індсэн бітцийг танилцуулна. Ийнхіі энэ білгээс \LaTeX{}-ийн ажиллах зарчмын талаарх тойм мэдлэгийг авах болно.
\end{intro}

\section{Нэршил}
\subsection{\TeX}
Доналд Кнут (\index{Knuth, Donald E.}Donald E. Knuth) \cite{texbook}, 1977 онд хэвлэлд тоон технологи нэвтэрч эхлэх іед уг технологиор хэвліілж байсан °°рийн ном товхимлын хэвлэлтийн чанаргій байдлыг °°рчл°хийг хіссэнээр \TeX{}-ийг бичиж эхэлжээ. ђн°°дрийн бидний ашиглаж байгаа \TeX{} анх 1982 онд гарсан б°г°°д 1989 онд бага зэрэг засвар хийгдэж 8-битийн тэмдэгтийг бірэн дэмжих болсон байна. \TeX{} нь аль ч компьютерт ажиллах чадвартай ажиллагааны тогтвортой байдал болон бараг алдаагій бичигдсэн зэргээрээ олонд алдаршсан билээ. Одоогийн хувилбар нь $3.141592$ б°г°°д энэ нь $\pi$ тоо хіртэл °с°х јстой ажээ.

\TeX{} нь Грекийн texnologia (технологи) гэдэг ігнээс гаралтай б°г°°д іінд X-г Грекээр ``ch'' буюу ``chi'' гэж дууддагийг баримталж Германы ``Ach''\footnote{Герман хэлэнд ``ch''-г хојр янзаар дууддаг б°г°°д зарим нь іінийг ``Pech'' гэдгийн з°°л°н ``ch''-ээр дуудах нь иліі зохимжтой гэж іздэг. Тэгвэл чухам аль нь з°в болох талаар Кнут Герман Wikipedia-д ингэж °гіілжээ: \emph{Хімііс \TeX{} гэдгийг °°р °°рсдийнх°°р°° янз бірээр дуудахыг буруутгах аргагій\ldots{} X-ийн °мн° a эгшиг бус e эгшиг орсныг баримталж Герман хэлэнд іінийг хатуу ch-ээр бус з°°л°н ch-ээр дуудах нь тігээмэл байна. Орос хэлэнд `tex' нь `tyekh' гэж дуудагддаг маш тігээмэл іг юм. Харин миний хувьд сіілийн ісгийг Грек дуудлагаар буюу ach болон Loch гэдгийн хатуу ch-ээр дуудах нь иліі зохистой гэж ізэж байна.}}
Шотландын ``Loch'' гэсэн ігсийн ``ch'' дуудлагаар дуудна гэвэл \TeX{} гэдгийг ``Tech'' буюу Монголоор ``Тэх'' гэж дуудна. \TeX{} гэдгийг ASCII тэмдэгтээр \texttt{TeX} гэж тэмдэглэнэ.

\subsection{\LaTeX}

\LaTeX{} нь эхийг хэвлэлийн °нд°р т°вшинд, мэргэжлийн бэлэн зохиомж ашиглан бэлтгэн хэвлэх боломжийг олгодог. \TeX{} системийн горимыг ашиглаж \index{Lamport, Leslie}Лесли Лампорт (Leslie Lamport)~\cite{manual} анх \LaTeX{} системийг зохиосон б°г°°д одоогоор \LaTeX-ийг \index{Mittelbach, Frank}Франк Миттельбах (Frank Mittelbach) іргэлжліілэн х°гжіілсээр байна.

%In 1994 the \LaTeX{} package was updated by the \index{LaTeX3@\LaTeX
%  3}\LaTeX 3 team, led by \index{Mittelbach, Frank}Frank Mittelbach,
%to include some long-requested improvements, and to re\-unify all the
%patched versions which had cropped up since the release of
%\index{LaTeX 2.09@\LaTeX{} 2.09}\LaTeX{} 2.09 some years earlier. To
%distinguish the new version from the old, it is called \index{LaTeX
%2e@\LaTeXe}\LaTeXe. This documentation deals with \LaTeXe. These days you
%might be hard pressed to find the venerable \LaTeX{} 2.09 installed
%anywhere.

\LaTeX{}-ийг ``Lay-tech'' буюу ``Lah-tech'' хэмээн дуудах ба \texttt{ASCII} тэмдэгтээр \texttt{LaTeX} гэж тэмдэглэх бол \LaTeXe{}-ийг ``Lay-tech two e'' гэж дуудаж \texttt{LaTeX2e} гэж тэмдэглэнэ.

%Figure~\ref{components} above % on page \pageref{components}
%shows how \TeX{} and \LaTeXe{} work together. This figure is taken from
%\texttt{wots.tex} by Kees van der Laan.

%\begin{figure}[btp]
%\begin{lined}{0.8\textwidth}
%\begin{center}
%\input{kees.fig}
%\end{center}
%\end{lined}
%\caption{Components of a \TeX{} System.} \label{components}
%\end{figure}

\section{“ндэслэл}

\subsection{Зохиогч, номын дизайнер, ісэг °р°гч}

Зохиогч ном хэвліілэхээр гар бичмэлээ хэвлэлийн компанид °г°х°д номын дизайнерууд тэрхіі гар бичмэлд тохирохуйц хэвлэх зохиомжийг (м°рийн урт, ісгийн хэмжээ, гарчгийн дээд доод зай,~\ldots) гаргаж, ном болгож хэрхэн бэлтгэх тухай зааварчилгыг гар бичмэл дээр тэмдэглээд ісэг °р°гчд°д шилжіілмэгц ісэг °р°гчид тэмдэглэсэн зааврын дагуу номыг бэлтгэж эхэлнэ.

Номын дизайнер нь зохиогчоос хілээн авсан гар бичмэлийн агуулгад зохицуулан номын білгийн гарчиг, ишлэл, жишээ, томьјо зэргийг °°рийн мэдлэгт тулгуурлан боловсруулахдаа зохиогчийн гар бичмэлдээ илэрхийлэх гэсэн санааг тусгахыг хичээдэг.

\LaTeX{}-ийн хувьд, номын дизайнерын ііргийг °°р°° орлож, ісэг °р°гчийн ііргийг \TeX{}-ээр гійцэтгіілдэг. \LaTeX{} нь ``ерд°°'' программ тул зохиогчид °°рийн ажлын логик бітцийг тодорхойлох ``\LaTeX{} тушаал'' біхий нэмэлт мэдээллийг тодорхойлох шаардлага тулгардаг.

“ігээрээ энэ нь сіілийн іед °рг°н хэрэглэгдэж байгаа зохиогч баримтын хэвлэгдэх іеийн зохиомж дээр шууд ажиллах боломжтой бодит загварт тулгуурласан \emph{MS Word} буюу \emph{Corel WordPerfect} мэтийн \wi{WYSIWYG}\footnote{What you see is what you get.} т°рлийн эх бэлтгэгчіідээс эрс ялгардаг ажээ.

\LaTeX{}-ийн хувьд бэлтгэж буй файлаа \LaTeX{} дээр боловсруулж байж хэвлэгдэх іеийн т°рхийг харах бололцоотой байдаг ба хэвлэхээс °мн° алдаагаа туршилтын боловсруулалтаар засдаг, °°р°°р хэлбэл эхээ бодит зохиомж дээрээ шууд бэлтгэх боломжгій байдаг.

\subsection{Зохиомж}

Хэвлэлийн дизайныг дан ганц урлаг талаас эрээлжилсэн олон зурагтай унших мэдээлэл хомсхон ерд°° ``гој сайхан харагдах'' т°дий бэлтгэхдээ бус харин уншихад гаргацтай, ойлгогдож байхаар, хінээс ур ухаан шаардах дотоод зій тогтолд захируулан бэлтгэх нь чухал юм. Тодруулбал:
\begin{itemize}
\item Білэг, дэд білгіідийн дугаарлалт болон ісгийн хэмжээ уншихад эмх цэгцтэй харагдахуйц байх.
\item М°рийн урт нь хэт °нг° ізэмжид дулдуйдсан нід чилээхээр урт биш байх.
\end{itemize}

\wi{WYSIWYG} систем ашиглаж бэлтгэсэн баримт нь дотоод бітэц дулимагхан, хэт ізэмжид анхаарсан байдаг бол \LaTeX{} энэ байдлаас зайлсхийж тухайн баримтад нийцэх \emph{логик} бітцийг сонгон бэлтгэх боломжийг хэрэглэгчдэд олгодгоороо давуутай.

\subsection{Давуу болон сул талууд}

\wi{WYSIWYG} болон \LaTeX{} хэрэглэгчдийн дунд ихэнхдээ ``\LaTeX{} системийн, ердийн эх бэлтгэгчдээс ялгарах давуу байдлын'' талаар яриа °рн°д°г боловч уг яриа эцэстээ нэгдмэл байр сууринд хірч чадалгійгээр маргаан болон замхардаг учраас анхнаасаа маргалдахгій байх нь дээр байдаг. Гэхдээ заримдаа яах ч аргагій байдалд хірэх нь бий \ldots

\medskip\noindent \LaTeX{} системийн, ердийн эх бэлтгэх программуудаас ялгарах онцлог давуу талуудаас дурдвал:

\begin{itemize}

\item ``Хэвлэмэл'' мэт харагдуулж чадах мэргэжлийн °нд°р т°вшинд бэлтгэгдсэн зохиомжийг (загварыг) ашиглах боломжтой.
\item Математикийн томьјог маш сайн дірсэлдэг.
\item Хэрэглэгч, эх бэлтгэхэд шаардлагатай бэлэн зохиомжуудад логик бітцийг тодорхойлох хялбар хэдхэн тушаалыг мэдсэн байхад л хангалттай.
\item Тайлбар, товъјг, зургийн жагсаалт, номзій зэргийг хялбархан іісгэх боломжтой.
\item Хэвлэлийн янз бірийн т°р°лд хамаарах жишээлбэл, \PSi{} т°рлийн зураг оруулах болон номзій іісгэх стандартуудыг агуулсан \LaTeX{}-ийн індсэн багцад ороогій нэмэлт нээлттэй эх біхий багцууд агуулагддаг. Тэдгээр нэмэлт багцуудын талаар \companion~товхимолд тайлбарласан байгаа.
\item \LaTeX{} нь урьдчилан тодорхойлсон бітцийн дагуу ажилладаг учраас зохиогч эхээ эмх цэгцтэй бэлтгэх шаардлагатай болдог.
\item \LaTeXe-ийн індсэн ажиллагааны горим болох \TeX{} нь аль ч компьютерт зохицох нээлттэй эх.
%
% Add examples ...
%
\end{itemize}

\medskip

\noindent\LaTeX{} системийн сул гэгддэг талууд нь:

\begin{itemize}
\item \LaTeX{} системээс татгалзагсдын хувьд энэ систем мэдээж тийм ч сайн ажилладаггій\ldots
\item Хэдийгээр бэлэн зохиомжийн зарим нэг хувьсагчийг °°рчилж болдог ч цоо шинээр зохиомж іісгэх нь маш хіндрэлтэй, цаг их зарцуулсан ажил болдог.\footnote{Энэ нь, удахгій гарах \LaTeX 3\index{LaTeX3@\LaTeX 3} системд шийдвэл зохих чухал асуудлуудын тоонд ороод байгаа бололтой.}
\item Бітэц зохион байгуулалт муутай бэлтгэгдсэн эхийг боловсруулахад хіндрэл учирдаг.
\item Зарим нэг туслах алхмуудыг іл тооцвол Logical Markup-ийн тухай ойлголт нь ойлгомж муутай, нууцлагдмал байдаг.
\end{itemize}

\section{\LaTeX{} оролтын файлууд}

\LaTeX{} оролтын, текст т°дийгій текстийг хэрхэн бэлтгэн оруулахыг \LaTeX-д мэдээлэх тушаал агуулсан \texttt{ASCII} текст файлыг дурын текст засварлагчаар іісгэж болно.

\subsection{Сул зай}

Догол м°р буюу зай авах ``хоосон зайн'' тэмдэгтийг \LaTeX{}-д ``\wi{зай}''-д тооцох ба \emph{цуварсан хэд хэдэн} \wi{хоосон зайг} \emph{нэг} ``зайд'' тооцдог. М°рийн эхэнд зай (догол м°р) авахыг з°вш°°р°х б°г°°д тэрхіі ``хоосон зай''\index{хоосон зай!м°рийн эхэн дэх}-г авахдаа хоосон м°р авах ійлдлийг нэг удаа гійцэтгэнэ.

Догол м°рийг хојр м°рийн хооронд нэг хоосон м°р авч гаргах б°г°°д ингэхдээ \emph{хэд хэдэн} хоосон м°рийг \emph{нэг} хоосон м°рд тооцно. Доорх жишээний зіін талд оролтын файлыг, баруун талд гаралтын файлыг тус тус харуулжээ.

\begin{example}
“гийн араас нэг удаа зай авах
нэлээд хэдэн удаа зай    авах
хојр ійлдэл огтхон ч ялгаагій.

Хоосон м°р°°р догол м°рийг
эхліілдэг.
\end{example}

\subsection{Тусгай тэмдэгтіід}

Дараах тэмдэгтіід нь \LaTeX{}-д фонтын ііргийг іл гійцэтгэх, \wi{тусгай ііргээр ордог тэмдэгтіід} юм. Хэрэв эдгээр нь текстэд дангаараа орсон тохиолдолд алдаа зааж хэвлэгдэхгій т°дийгій \LaTeX-ийг огт °°р зійлд ачаалахыг завдана.
\begin{code}
\verb.#  $  %  ^  &  _  {  }  ~  \ . %$
\end{code}

Харин эдгээр тэмдэгтіідийг баримтад хэвлэхдээ °мн° нь ташуу зураас тавьдаг:

\begin{example}
\# \$ \% \^{} \& \_ \{ \} \~{}
\end{example}

ђ°р бусад тэмдэгтіідийг дірслэхдээ, математик томьјонд ашиглагдах тусгай тушаалуудыг эсвэл ісгийн °рг°лтіідийг ашиглаж болно. Хос ташуу зураас (\verb|\\|) нь ганц ташуу зураасыг $\backslash$ \emph{илэрхийлэхгій}, харин энэ нь м°р таслах ійлдэлд ашиглагддаг.\footnote{“іний оронд \texttt{\$}\ci{backslash}\texttt{\$} тушаалыг ашиглавал `$\backslash$' гэж хэвлэгдэнэ.}

\subsection{\LaTeX{} тушаалууд}

\LaTeX{} \wi{тушаалууд} нь том жижиг ісгийн ялгамжтай ба дараах хојр т°р°лд хамаардаг:

\begin{itemize}
\item Тэдгээр нь \wi{ташуу зураас}ын \verb|\| араас з°вх°н ісгээс бірдэх тушаалын нэрийг дагуулсан байна. Тэдгээр тушаалуудын нэрс нь бусдаас зай, тоо буюу `ісгэн бус' тэмдэгтіідээр тусгаарлагддаг.
\item Тэдгээр нь м°н ташуу зураас біхий ісгэн бус ганц тэмдэгтээс бірдэж болно.
\end{itemize}

%
% \\* doesn't comply !
%

%
% Can \3 be a valid command ? (jacoboni)
%
\label{whitespace}

\LaTeX{}-д тушаалын араас сул зай авч болдог. Хэрэв тушаалын араас зай авъя гэвэл \index{сул зай!тушаалын ард} \verb|{}| гээд хоосон зай авах эсвэл зай авах °°р бусад тушаалыг ашиглаж болно. \verb|{}| тэмдэглэл нь тушаалын нэрийн ар дахь хоосон зайг шахах \LaTeX{}-ийн ажиллагааг зогсоодог.

\begin{example}
Кнут \TeX{} хэрэглэгчдийг
\TeX{}никч, \TeX перт хэмээн
ангилдаг гэж сонссон.\\
ђн°°д°р \today.
\end{example}

Зарим тушаалууд нь тушаалын нэрийн арын \wi{гој хаалт} \verb|{ }| дунд \wi{хувьсагч} авдаг бол зарим нь \wi{туслах хувьсагч}ийг давхар ашигладаг б°г°°д тіінийгээ тушаалын нэрийн ард дагалдах \wi{д°рв°лжин хаалт}ад~\verb|[ ]| авдаг. Дараах жишээгээр зарим \LaTeX{} тушаалыг ізіілэв. Тэдгээр тушаалуудыг хожим тайлбарлах болно.

\begin{example}
Намайг \textsl{налж} болно!
\end{example}
\begin{example}
Шинэ м°рийг эндээс
эхліілнэ іі!\newline
Баярлалаа!
\end{example}

\subsection{Тайлбарууд}
\index{тайлбарууд}

Оролтын файлд \verb|%| тэмдэгт тохиолдвол \LaTeX{} тухайн м°рийн уг тэмдэгтээс хойших м°р таслах болон бусад тэмдэгт, м°н тіінчлэн дараагийн м°р°°с
эхлэх сул зай бірийг идэвхгій болгодог.

Оролтын файлд іінийг гаралтын файлд іл хэвлэгдэх тайлбар хийхэд ашиглаж болно.

\begin{example}
Энэ бол % тэнэг
% Иліі сайн: сургамжтай <----
жишээ: Supercal%
              ifragilist%
    icexpialidocious
\end{example}

Урт м°рийг, сул зай авах буюу шинэ м°рд таслах тушаалыг биеліілэлгійгээр богиносгоход \texttt{\%}~тэмдэгтийг ашиглаж бас болно.

Урт тайлбарыг \pai{verbatim} багцын \ei{comment} хірээллээр оруулж болно. ђ°р°°р хэлбэл, энэхіі тушаалыг ашиглахын урьд, бэлтгэж буй баримтынхаа эхэнд \verb|\usepackage{verbatim}| м°рийг доорх маягаар зарласан байх јстой.

\begin{example}
Энэ бол
\begin{comment}
нэлээд тэнэг,
гэхдээ хэрэгтэй
\end{comment}
баримтад тайлбар
оруулах бас нэг жишээ.
\end{example}

Энэ нь нийлмэл хірээлэлд жишээлбэл математик хірээлэл дотор ійлчлэхгій гэдгийг анхаараарай.

\section{Оролтын файлын бітэц}

\LaTeXe{}, оролтын файлыг тодорхой бітцийн дагуу боловсруулдаг б°г°°д тэрхіі \wi{бітэц} нь бэлтгэх эхийн т°рлийг тодорхойлох дараах тушаалаар эхэлнэ
\begin{code}
\verb|\documentclass{...}|
\end{code}
“іний дараагаар бэлтгэх эхийнхээ загварыг тодорхойлох буюу \LaTeX{} системд нэмэлт \wi{багц}ыг тодорхойлох дараах тушаалыг зарлаж болно:
\begin{code}
\verb|\usepackage{...}|
\end{code}

Ажиллах біх бітцийг тодорхойлж дуусмагц,\footnote{\texttt{\bs documentclass} ба \texttt{\bs begin$\mathtt{\{}$document$\mathtt{\}}$} тушаал хоорондох нь \emph{\wi{баримтын эхлэл}} юм.} эхийг дараах тушаалын араас бэлтгэж эхэлнэ.

\begin{code}
\verb|\begin{document}|
\end{code}

Ийнхіі \LaTeX{} тушаал агуулсан текстээ оруулж дуусмагц, т°гсг°лд нь \LaTeX{}-ийн т°гсг°х
\begin{code}
\verb|\end{document}|
\end{code}
гэсэн тушаалыг зарлаж °гн°. Энэ тушаалын ард орсон текст болон тушаалуудыг \LaTeX{} хэрэгсэхгій.

Зураг~\ref{mini}-т \LaTeXe{} файлын хялбар жишээг, харин \wi{оролтын файл}ын дэлгэрэнгійг зураг~\ref{document}-т тус тус ізіілэв.

\begin{figure}[!bp]
\begin{lined}{6cm}
\begin{verbatim}
\documentclass{article}
\usepackage[mongolian]{babel}
\usepackage[utf8]{inputenc}
\begin{document}
Энгийн байх нь сайхан.
\end{document}
\end{verbatim}
\end{lined}
\caption{\LaTeX{} файлын хялбар жишээ.} \label{mini}
\end{figure}

\begin{figure}[!bp]
\begin{lined}{10cm}
\begin{verbatim}
\documentclass[a4paper,11pt]{article}
\usepackage[mongolian]{babel}
\usepackage[mn]{inputenc} % cp1251 кодчилол
% гарчиг тодорхойлох
\author{Х.~Партл}
\title{Багахан}
\begin{document}
% гарчгийг іісгэх
\maketitle
% хіснэгтийн жагсаалт оруулах
\tableofcontents
\section{Зарим сонирхолтой ігс}
Ингээд миний °гіілэл эндээс эхлээд
\section{Т°гсг°л}
\ldots{} энд т°гс°ж байна.
\end{document}
\end{verbatim}
\end{lined}
\caption[Сэтгііл дэх °гііллийн жишээ.]{Сэтгііл дэх °гііллийн жишээ. Энэхіі жишээнд гарсан тушаалуудыг хожим танилцуулга хэсэгт тайлбарлах болно.} \label{document}

\end{figure}

\section{Файл боловсруулах тушаалууд}

\pageref{mini}-р хуудсанд ізіілсэн \LaTeX{} оролтын файлын хялбар жишээг боловсруулж ізэцгээе. \LaTeX{} бол з°вх°н оролтын файлыг боловсруулан х°рвіілэх зориулалттай программ учраас °°рт°° GUI буюу товчлуур ашиглан боловсруулах горимыг агуулдаггій. Гэхдээ зарим системіід оролтын файлыг \LaTeX{}-ээр боловсруулахад хялбарчилсан товчлуур агуулдаг бол зарим текстэд суурилсан системіідэд баримтыг \LaTeX{} дээр боловсруулахын тулд тушаал бичиж °г°х хэрэгтэй болдог. “інийг хэрхэн гійцэтгэхийг тайлбарлая. Анхаар: компьютерт тань \LaTeX{} суусан байх јстой.\footnote{Ялангуяа Unix системіідэд файл боловсруулах тушаалууд хэрэг болдог \ldots{} Unix-ийн Real Men ашигла \ldots{} \texttt{;-)}}

\begin{enumerate}
\item
\LaTeX{} оролтын файлыг ердийн ASCII текст форматаар засах буюу іісгэнэ. Unix системийн текст засварлагчид уг форматаар іісгэдэг. Windows дээр файлаа ASCII юм уу \emph{Plain Text} форматаар бэлтгэж болно. Файлдаа нэр °г°хд°°, файлын °рг°тг°л \eei{.tex} байх јстой гэдгийг анхаараарай.

\item
Оролтын файлыг \LaTeX{}-ээр боловсруулна. Боловсруулалт амжилттай болмогц \texttt{.dvi} файл ііснэ. Хіснэгтийн болон бусад жагсаалтуудыг іісгэхэд \LaTeX{}-ийн хэд хэдэн удаагийн боловсруулалт шаардлагатай болно. Оролтын файлд алдаа гарвал \LaTeX{} энэ тухай мэдэгдэж боловсруулах ажиллагааг зогсоодог. \texttt{ctrl-D} товчлуурын хослолыг дарж тушаалын м°рт буцан очно.
\begin{lscommand}
\verb+latex foo.tex+
\end{lscommand}

\item
Гарган авсан DVI файлыг нээн ізэх хэд хэдэн арга бий. Уг файлыг Unix системийн X11 дээр нээх бол дараах тушаалыг ашиглана:
\begin{lscommand}
\verb+xdvi foo.dvi &+
\end{lscommand}
Windows дээр бол \texttt{yap} (yet another previewer) ашиглана.

М°н тіінчлэн dvi файлаа, Ghostscript дээр ізэх буюу хэвлэх зориулалттай \PSi{} файл уруу х°рвіілж болно.
\begin{lscommand}
\verb+dvips -Pcmz foo.dvi -o foo.ps+
\end{lscommand}

Хэрэв \LaTeX{} системд тань \texttt{dvipdf} х°рвіілэгч суусан бол \texttt{.dvi} файлаа шууд pdf файл уруу доорх тушаалаар х°рвіілж бас болно.
\begin{lscommand}
\verb+dvipdf foo.dvi+
\end{lscommand}

\end{enumerate}


\section{Баримтын зохиомж}

\subsection {Баримтын т°рліід}\label{sec:documentclass}

Оролтын файлыг боловсруулах іед \LaTeX{}-ийн таних јстой анхдагч мэдээлэл бол зохиогчийн бэлтгэхийг хіссэн баримтын т°р°л юм. Тіінийг \ci{documentclass} тушаалаар тодорхойлно.
\begin{lscommand}
\ci{documentclass}\verb|[|\emph{т°л°віід}\verb|]{|\emph{т°р°л}\verb|}|
\end{lscommand}
\noindent “інд \emph{т°р°л} нь баримтын т°рлийг тодорхойлно. Баримтын т°рліідийг хіснэгт~\ref{documentclasses}-т тайлбарлан ізіілэв. \LaTeXe{} тархцууд захидал болон илтгэл (slide) бэлтгэхэд зориулагдсан нэмэлт т°рліідийг багтаасан байдаг. Тіінчлэн \emph{\wi{т°л°в}іід} хувьсагч нь баримтын т°рлийн т°л°вийг заах б°г°°д эдгээрийг °°р хооронд нь таслалаар тусгаарлан бичнэ. Ердийн тігээмэл хэрэглэгддэг баримтын т°рлийн т°л°вийг хіснэгт~\ref{options}-т ізіілэв.


\begin{table}[!bp]
\caption{Баримтын т°рліід.} \label{documentclasses}
\begin{lined}{\textwidth}
\begin{description}

\item [\normalfont\texttt{article}] нь шинжлэх ухааны сэтгііл, °гіілэл, илтгэл, тайлан, мэдээ баримт, урилга зэрэгт зориулагдсан.
  \index{article т°р°л}
\item [\normalfont\texttt{proc}] нь article т°р°лд суурилсан баримтын т°р°л.
  \index{proc т°р°л}
\item [\normalfont\texttt{minimal}] нь алдаа засах зориулалттайгаар ерд°° хуудасны хэмжээ, фонт хојрыг тохируулж болох багахан хэмжээтэй файлд зориулагдсан.
  \index{minimal т°р°л}
\item [\normalfont\texttt{report}] нь олон білэг тайлан, PhD эрдмийн зэрэг горилох бітээл зэрэгт\index{report т°р°л}
\item [\normalfont\texttt{book}] нь ном бичихэд зориулагдсан.\index{book т°р°л}
\item [\normalfont\texttt{slides}] нь том sans serif фонтоор илтгэл бэлтгэхэд зориулагдсан б°г°°д м°н ііний оронд Beamer т°рлийг ашиглаж болно.
        \index{slides т°р°л}
\end{description}
\end{lined}
\end{table}

\begin{table}[!bp]
\caption{Баримтын т°рлийн т°л°віід.} \label{options}
\begin{lined}{\textwidth}
\begin{flushleft}
\begin{description}
\item[\normalfont\texttt{10pt}, \texttt{11pt}, \texttt{12pt}] \quad Баримтад індсэн фонтын хэмжээг тохируулна. Хэрэв эдгээрээс алийг ч сонгоогій тохиолдолд \texttt{10pt} хэмжээ сонгогдоно. \index{баримтын фонтын хэмжээ}\index{індсэн фонтын хэмжээ}
\item[\normalfont\texttt{a4paper}, \texttt{letterpaper}, \ldots] \quad Цаасны хэмжээг тохируулна. “ндсэн хэмжээ нь \texttt{letterpaper}. Тіінчлэн \texttt{a5paper}, \texttt{b5paper}, \texttt{executivepaper},
  болон \texttt{legalpaper} хэмжээг сонгож болно.  \index{legal цаас}
  \index{цаасны хэмжээ}\index{A4 цаас}\index{letter цаас} \index{A5 цаас}\index{B5 цаас}\index{executive цаас}

\item[\normalfont\texttt{fleqn}] \quad Томьјог голд бус зіін талд эгніілнэ.

\item[\normalfont\texttt{leqno}] \quad Томьјоны дугаарлалтыг баруун бус зіін талд байрлуулна.

\item[\normalfont\texttt{titlepage}, \texttt{notitlepage}] \quad Энэ нь \wi{баримтын ніір} ардаа шинэ хуудастай байх эсэхийг тогтооно. Уг тохиргоо нь \texttt{report} ба \texttt{book} т°рліідэд хічинтэй харин \texttt{article} т°р°лд ійлчлэхгій. \index{баримтын ніір}

\item[\normalfont\texttt{onecolumn}, \texttt{twocolumn}] \quad \LaTeX{}-д баримтыг \wi{нэг багана}тайгаар эсвэл \wi{хојр багана}тайгаар бэлтгэнэ.

\item[\normalfont\texttt{twoside, oneside}] \quad Хуудсыг нэг талаар нь эсвэл ар °в°р хојр талаар нь ашиглахад хэрэглэнэ. \texttt{article} ба \texttt{report}-ийн індсэн тохиргоо нь \wi{нэг талтай}гаар, \texttt{book} т°рлийнх нь \wi{хојр талтай}гаар бэлтгэдэг. Эдгээр тохиргоонууд нь баримтын з°вх°н загварт хамааралтай б°г°°д \texttt{twoside} сонголт нь хэвлэгчид хуудсыг ар °в°р хојр талаар хэвлэх тушаал \emph{°г°хгій} гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.
\item[\normalfont\texttt{landscape}] \quad Хуудсыг хэвтээгээр хэвлэнэ.
\item[\normalfont\texttt{openright, openany}] \quad Білэг бірийг з°вх°н сондгой эсвэл тэгш сондгойгоос іл хамаарах хуудасны дурын дугаараас эхліілнэ. \texttt{article} т°р°лд білэг байдаггій учраас тус т°р°лд энэхіі тохиргоо хічингій. \texttt{report} т°рлийн індсэн тохиргоонд білгийг дурын хуудаснаас эхліілдэг бол \texttt{book} т°р°лд сондгой дугаартай хуудаснаас (баруун талын) эхліілдэг.

\end{description}
\end{flushleft}
\end{lined}
\end{table}

Жишээ: \LaTeX{} оролтын файл дараах м°р°°р эхэлдэг.
\begin{code}
\ci{documentclass}\verb|[11pt,twoside,a4paper]{article}|
\end{code}
Энэ тохиргоонд бэлтгэхээр завдаж буй баримтын т°рлийг \emph{article}, ісгийн хэмжээг \emph{11 points}, хуудасны \emph{хојр талд} текст хэвлэгдэхээр \emph{A4 цаасыг} тус тус сонгосон байна.
\pagebreak[2]

\subsection{Багцууд}
\index{багц} Эх бэлтгэх явцад \LaTeX{}-д, \wi{зураг} болон \wi{°нг°т текст} буюу гаднаас файл оруулах ійлдліідийг биеліілж чадахгій тохиолдол гарч байгааг анзаарсан байх. “інд \LaTeX-ийн чадавхыг сайжруулах хэрэгтэй б°г°°д нэмэлт багцыг дараах байдлаар зарлан идэвхжіілснээр дээрх алдааг засаж болно.
\begin{lscommand}
\ci{usepackage}\verb|[|\emph{т°л°віід}\verb|]{|\emph{багц}\verb|}|
\end{lscommand}
\noindent “інд, багцын нэрийг \emph{багц} гэдэгт, багцын тусгай чадавхуудыг илтгэх тілхіір ігсийг \emph{т°л°віід} гэдэгт тодорхойлно. Зарим багцууд \LaTeXe{} індсэн тархцад дагалдаж ирдэг (хіснэгт~\ref{packages}-г із) бол зарим нь дагалддаггій. \guide~гарын авлагаас эдгээр багцуудын талаарх мэдээллийг авч болно. \LaTeX{} багцын талаарх індсэн мэдээллийг \companion~сурвалжаас хэдэн зуун багцын тайлбар, \LaTeXe-г °рг°тг°х°д °°рийн хувь нэмрийг хэрхэн оруулж болох тухай з°вл°г°°ний хамтаар авах боломжтой.

\TeX{} тархцууд олон тооны багцын хамтаар тігээгдэх болжээ. Хэрэв та Unix систем ашигладаг бол \texttt{texdoc} тушаалаар тухайн багцынхаа дэлгэрэнгій мэдээллийг авч болно.

\begin{table}[btp]
\caption{\LaTeX-д дагалдах зарим багцууд.} \label{packages}
\begin{lined}{\textwidth}
\begin{description}
\item[\normalfont\pai{doc}] \LaTeX{} программын бичиг баримт боловсруулахад зориулагдсан.\\
 \texttt{doc.dtx}\footnote{Уг файл таны системд суусан байх јстой б°г°°д тіінийг \texttt{latex doc.dtx} гэсэн тушаалаар \texttt{dvi} файл уруу х°рвіілж болно. Энэ хіснэгтэд дурдсан бусад файлуудад энэхіі тушаал м°н хічинтэй.}  болон \companion-д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{exscale}] Математикийн нэмэлт фонтыг томсгосон хэмжээгээр дірслэхэд ашиглана. \texttt{ltexscale.dtx}-д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{fontenc}] \LaTeX{}-д ямар \wi{фонтын кодчилол} ашиглахыг тодорхойлно.\\
  \texttt{ltoutenc.dtx}-д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{ifthen}] Дараах тушаалыг гійцэтгэнэ\\
  `хэрэв\ldots бол\ldots гэж гійцэтгэ, бусад тохиолдолд\ldots гэж гійцэтгэ.'\\
  \texttt{ifthen.dtx} болон \companion -д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{latexsym}] \LaTeX{}-ийн тэмдэгтийн фонтыг ачаалахад \texttt{latexsym} багцыг ашиглана.
  \texttt{latexsym.dtx} болон \companion-д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{makeidx}] Товъјг іісгэхэд ашиглагдана. Білэг~\ref{sec:indexing} болон \companion-д тайлбарласан байгаа.

\item[\normalfont\pai{syntonly}] Баримтыг хэвлэн гаргахгійгээр (гаралтын файл іісгэхгійгээр) боловсруулна.

\item[\normalfont\pai{inputenc}] ASCII, ISO Latin-1, ISO Latin-2, 437/850 IBM
  кодчиллууд,  Apple Macintosh, Next, ANSI-Windows болон бусад оролтын кодчиллуудыг тодорхойлоход ашиглагдах б°г°°д энэ талаар
  \texttt{inputenc.dtx}-д тодорхой тайлбарласан байгаа.
\end{description}
\end{lined}
\end{table}


\subsection{Хуудасны загварууд}

\LaTeX-д \wi{зійлчлэл}/\wi{зіілт}ийн гурван янзын хослол біхий \wi{хуудасны загвар}ыг доорх маягаар зарлаж ашигладаг
\index{хуудасны загвар!plain@\texttt{plain}}\index{plain@\texttt{plain}}
\index{хуудасны загвар!headings@\texttt{headings}}\index{headings@texttt{headings}}
\index{хуудасны загвар!empty@\texttt{empty}}\index{empty@\texttt{empty}}
\begin{lscommand}
\ci{pagestyle}\verb|{|\emph{загвар}\verb|}|
\end{lscommand}
\noindent Тэдгээр загварыг хіснэгт~\ref{pagestyle}-т харуулав.

\begin{table}[!hbp]
\caption{\LaTeX-ийн хуудасны бэлэн загварууд} \label{pagestyle}
\begin{lined}{\textwidth}
\begin{description}

\item[\normalfont\texttt{plain}] хуудасны дугаарлалтыг хуудасны доод талд голлуулан байрлуулна. Энэ нь хуудасны індсэн загвар юм.

\item[\normalfont\texttt{headings}] яг энэхіі товхимлын хуудасны загвартай адилаар хуудасны дугаарлалт болон зійлчлэлийг хуудасны дээд талд байрлуулж, хуудасны доод хэсгийг хоосон ілдээнэ.
\item[\normalfont\texttt{empty}] хуудасны дээд доод талыг хоосон орхино.

\end{description}
\end{lined}
\end{table}

Тухайн хуудасны загварыг дараах тушаалаар °°рчилн°
\begin{lscommand}
\ci{thispagestyle}\verb|{|\emph{загвар}\verb|}|
\end{lscommand}
Хуудасны дээд ба доод талыг (зійлчлэл ба зіілт) °°рийнх°°р°° хэрхэн зохион байгуулж болох талаар \companion{} болон \pageref{sec:fancy}-р тал дахь білэг~\ref{sec:fancy}-с сонирхоно уу.
%
% Pointer to the Fancy headings Package description !
%

\section{Файлууд}

\LaTeX{} дээр ажиллах явцад, учир нь олдохгій олон т°рлийн \wi{°рг°тг°л}тэй янз бірийн файлуудтай тааралдах болно. \TeX{}-ийн тэдгээр ялгаатай \wi{файлын т°рліід}ийг нэгбірчлэн тайлбарлая. Гэхдээ энд бігдийг багтаахыг зорьсонгій. Хэрэв энд чухалд тооцогдох °рг°тг°л оролгій орхигдсон бол энэ тухай надад захидлаар мэдэгдэхийг хісэж байна.

\begin{description}

\item[\eei{.tex}] нь \LaTeX{} буюу \TeX{} оролтын файл. \texttt{latex} дээр боловсруулж болно.
\item[\eei{.sty}] нь \LaTeX{} Макро багц. “інийг \ci{usepackage} тушаалаар \LaTeX{} баримтдаа дуудна.
\item[\eei{.dtx}] нь \TeX{} баримтжуулалт. Энэ нь \LaTeX{} т°рлийн файлуудын індсэн тархац формат. Хэрэв .dtx файлыг боловсруулбал .dtx файлд агуулагдах \LaTeX{} багцын баримт тайлбартай макро кодыг гарган авах болно.
\item[\eei{.ins}] нь .dtx файлд агуулагдсан файлуудын суулгац. Интернетээс \LaTeX{}-ийн багцуудыг татаж авах іед .dtx файлд .ins файл дагалдах б°г°°д .ins файлыг \LaTeX{} дээр боловсруулснаар .dtx файлыг задална.
\item[\eei{.cls}] нь \ci{documentclass} тушаалаар сонгогдох баримтын зохиомжийг тодорхойлох загвар файлууд.
\item[\eei{.fd}] нь \LaTeX{}-д шинэ фонт тодорхойлогч файл.
\end{description}
Дараах файлууд \LaTeX{} дээр оролтын файлыг боловсруулахад ііснэ:

\begin{description}
\item[\eei{.dvi}] Device Independent File (т°х°°р°мж°°с іл хамаарах файл). \LaTeX{}-ийн боловсруулалтын ір дін. “інийг DVI-г дэмжих программаар ізэх буюу \texttt{dvips} болон бусад ижил т°рлийн программаар хэвлэнэ.
\item[\eei{.log}] Сіілчийн боловсруулалтын талаарх нарийвчилсан мэдээллийг тайлагнана.
\item[\eei{.toc}] Дэд білгіідийн зійлчлэлийг агуулна. Удаах боловсруулалтаар хіснэгтийн агуулгыг іісгэхэд хэрэглэгдэнэ.
\item[\eei{.lof}] Энэ нь .toc °рг°тг°лтэй т°стэйг°°р зургийн жагсаалт іісгэнэ.
\item[\eei{.lot}] ђмн°хтэй адилаар хіснэгтийн жагсаалт іісгэнэ.
\item[\eei{.aux}] Эхний удаагийн боловсруулалтын біртгэлийн мэдээллийг дараагийн боловсруулалтад дамжуулах іірэгтэй.
\item[\eei{.idx}] Хэрэв баримт нь товъјг агуулсан бол \LaTeX{}, товъјгт агуулагдах ігсийг уг файлд хадгалдаг. Энэхіі файлыг \texttt{makeindex} дээр боловсруулна. \pageref{sec:indexing}-р хуудсан дахь білэг \ref{sec:indexing}-т товъјгтой холбоотой дэлгэрэнгій мэдээллийг дурдсан болно.
\item[\eei{.ind}] Дахин боловсруулалтаар баримтын товъјгт хавсаргагдах боловсруулсан .idx файл.
\item[\eei{.ilg}] энэ нь \texttt{makeindex}-ийн боловсруулах іеийн мэдээллийг агуулна.
\end{description}


% Package Info pointer
%
%



%
% Add Info on page-numbering, ...
% \pagenumbering

\section{Томоохон баримтууд}
Томоохон баримтуудыг ажиллагааны амрыг бодож хэд хэдэн жижиг хэсгіідэд хуваах шаардлагатай болдог. “інийг \LaTeX{} дээр хојр янзын тушаалаар гійцэтгэнэ. Эхнийх нь

\begin{lscommand}
\ci{include}\verb|{|\emph{файлыннэр}\verb|}|
\end{lscommand}
\noindent Оруулах файлын нэрийг агуулсан энэхіі тушаалыг баримтад зарлахад \LaTeX{} тэрхіі \emph{файлыннэр.tex} гэсэн файлд агуулагдах баримтыг, эх баримтад шинэ хуудаснаас эхліілэн хавсаргадгийг анхаарах хэрэгтэй.

Хојр дахь тушаалыг баримтын эхлэлд зарлах б°г°°д ингэхдээ файлуудын нэр болон таслал хооронд зай авахгій. З°вх°н энэхіі тушаалд заагдсан файлуудыг л \LaTeX{}, баримтад \ci{include} тушаалаар хавсаргахыг з°вш°°рд°г
\begin{lscommand}
\ci{includeonly}\verb|{|\emph{файлыннэр}\verb|,|\emph{файлыннэр}%
\verb|,|\ldots\verb|}|
\end{lscommand}
Ийнхіі баримтын эхлэлд энэхіі тушаал биелэгдсэний дараа хавсаргах файлыг \ci{include} гэсэн тушаалаар нэгбірчлэн дуудаж оруулдаг б°г°°д \ci{include} тушаал нь оруулах эхийг, \ci{includeonly} тушаалыг ашиглах іед гаднаас орох мэдээлэл хуудсанд эвдрэх болон гээгдэхээс сэргийлж шинэ хуудсанд хавсаргадаг. Заримдаа энэ нь тийм ч тохиромжтой байдаггій тул ііний оронд доорх тушаалыг ашигладаг
\begin{lscommand}
\ci{input}\verb|{|\emph{файлыннэр}\verb|}|
\end{lscommand}
\noindent Ийнхіі файлыг, хуурмаг зохицуулалт хийлгійгээр, холбогч хавсаргалгійгээр хялбархан оруулж болдог.

\pai{syntonly} багцаар \LaTeX{} системд боловсруулах файлуудын тушаал болон зохих бітцийн алдааг шалгадаг б°г°°д энэ нь гаралтын (DVI) файл іісгэдэггій. Дээрх т°л°вт \LaTeX{} хурдан ажилладаг учраас цаг хэмнэх боломжтой байдаг. Уг багцыг хэрэглэхдээ баримтын эхлэлд дараах тушаалуудыг бичнэ:

\begin{verbatim}
\usepackage{syntonly}
\syntaxonly
\end{verbatim}
Хэрэв гаралтын файл іісгэхийг хісвэл хојр дахь м°рийг идэвхгій (урд нь \% тэмдэг тавьж) болгоно.


%

% Local Variables:
% TeX-master: "lshort2e"
% mode: latex
% mode: flyspell
% End: